Cơm lam từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong đời sống của đồng bào Ca Dong, Xơ Đăng và Mơ Nông. Đối với nhiều du khách, hình ảnh những ống nứa được nướng bên bếp lửa luôn gợi lên nét đẹp mộc mạc của vùng cao. Thế nhưng, ít ai biết rằng cách nấu cơm này không xuất phát từ sự cầu kỳ trong ẩm thực mà được hình thành từ chính điều kiện sinh sống của người dân qua nhiều thế hệ.
Mỗi ống cơm lam là kết tinh của tri thức bản địa, của khả năng thích nghi với núi rừng và tinh thần biết trân trọng những gì thiên nhiên ban tặng. Đến hôm nay, món ăn ấy vẫn được lưu giữ như một phần ký ức của Trà Leng.
Từ cuộc sống gắn với núi rừng hình thành nên cách nấu cơm đặc biệt
Trước đây, cuộc sống của đồng bào vùng cao Trà Leng chủ yếu gắn với nương rẫy và rừng núi. Mỗi mùa sản xuất, người dân thường phải lên rẫy từ sáng sớm, có khi ở lại nhiều ngày để chăm sóc cây trồng hoặc thu hoạch. Điều kiện đi lại khó khăn khiến việc mang theo nhiều dụng cụ nấu nướng trở nên bất tiện.
Ảnh: Sưu tầm
Trong môi trường ấy, người dân đã tận dụng những vật liệu có sẵn trong rừng để phục vụ cuộc sống hằng ngày. Những ống nứa non, tre hoặc lồ ô trở thành "chiếc nồi" tự nhiên để nấu cơm. Gạo được vo sạch, cho vào ống cùng lượng nước vừa đủ, dùng lá rừng bịt kín miệng rồi đặt cạnh than hồng. Sau một thời gian, cơm chín dẻo, thơm và thấm hương nứa non.
Cách nấu này giúp người đi rừng, đi rẫy có một bữa ăn đơn giản, thuận tiện và phù hợp với điều kiện sinh hoạt giữa thiên nhiên. Theo thời gian, cơm lam trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của người dân Trà Leng và được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Ống nứa giúp giữ trọn hương vị của hạt gạo
Sự đặc biệt của cơm lam nằm ở chính cách làm chín hạt gạo. Khi được nướng trong ống nứa, nhiệt lượng từ than hồng truyền dần vào bên trong, giúp cơm chín từ từ và giữ được độ dẻo tự nhiên. Trong quá trình đó, hương thơm của nứa non cũng thấm nhẹ vào từng hạt cơm, tạo nên mùi vị rất riêng mà những phương pháp nấu thông thường khó có thể tạo ra.
Để có một ống cơm lam ngon, người nấu phải lựa chọn những ống nứa vừa độ tuổi, còn tươi và có thành đủ dày để chịu được sức nóng của lửa. Lượng nước cũng được cân đối phù hợp để cơm chín đều, không quá khô cũng không quá nhão. Những kinh nghiệm ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và trở thành một phần trong tri thức bản địa của đồng bào vùng cao.
Ảnh: Sưu tầm
Ngày nay, cơm lam thường được dùng cùng các món nướng, muối mè hoặc những món ăn truyền thống của người dân địa phương. Sự kết hợp ấy tạo nên hương vị giản dị nhưng đậm đà, mang hơi thở của núi rừng Trà Leng.
Cơm lam là một phần của đời sống văn hóa Trà Leng
Theo thời gian, cơm lam đã vượt ra ngoài ý nghĩa của một món ăn thường ngày để trở thành hình ảnh gắn liền với văn hóa vùng cao. Trong nhiều dịp lễ hội, ngày hội cộng đồng hay các hoạt động đón tiếp du khách, cơm lam luôn hiện diện như một cách giới thiệu nét đẹp ẩm thực của Trà Leng.
Mỗi ống cơm lam đều gợi nhớ về cuộc sống lao động cần cù của cha ông, về những chuyến đi rừng, những mùa làm rẫy và những đêm quây quần bên bếp lửa. Đó cũng là câu chuyện về sự thích nghi của con người với thiên nhiên, về cách đồng bào tận dụng những gì núi rừng ban tặng để tạo dựng cuộc sống.
Đối với nhiều người dân Trà Leng, giữ gìn món cơm lam cũng chính là gìn giữ một phần ký ức của quê hương. Khi du khách thưởng thức cơm lam hôm nay, họ không chỉ cảm nhận được hương vị của gạo và nứa non, mà còn hiểu thêm về lối sống, tập quán và những giá trị văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ trên vùng đất đại ngàn.
