Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đang trở thành một trong những chính sách phát triển kinh tế nông thôn có tính hệ thống và bền vững tại Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở việc chuẩn hóa sản phẩm nông nghiệp, OCOP còn được xem là một mô hình phát triển dựa trên nội lực địa phương, kết hợp giữa kinh tế, văn hóa và tri thức bản địa. Đối với Trà Leng - một vùng núi giàu tài nguyên rừng và bản sắc văn hóa - OCOP mở ra một hướng đi quan trọng, giúp chuyển hóa những giá trị truyền thống thành giá trị kinh tế có thể đo lường và mở rộng trên thị trường.
Từ nền tảng là các sản phẩm gắn với rừng như quế, mật ong, dược liệu và các sản vật bản địa, Trà Leng đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị OCOP. Quá trình này không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm mà còn góp phần định hình lại cách thức sản xuất, tư duy thị trường và năng lực tổ chức của cộng đồng địa phương. Quan trọng hơn, OCOP đang tạo ra một cơ chế để những giá trị vốn mang tính tự cung tự cấp của vùng cao có thể hội nhập vào nền kinh tế hàng hóa một cách bài bản và bền vững.
OCOP góp phần nâng tầm giá trị sản phẩm địa phương
Trong nhiều năm trước đây, phần lớn sản phẩm của Trà Leng được sản xuất theo quy mô hộ gia đình, mang tính nhỏ lẻ và chủ yếu phục vụ nhu cầu trao đổi trong phạm vi hẹp. Mặc dù có lợi thế về chất lượng tự nhiên, đặc biệt là các sản phẩm từ rừng như quế và mật ong, nhưng do thiếu các yếu tố về tiêu chuẩn hóa, thương hiệu và hệ thống phân phối, giá trị kinh tế của sản phẩm chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.
Chương trình OCOP đã tạo ra một khung tiêu chuẩn rõ ràng, giúp các chủ thể sản xuất từng bước tiếp cận với tư duy sản xuất hàng hóa hiện đại. Thông qua các tiêu chí đánh giá như chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, bao bì – nhãn mác và khả năng thị trường, OCOP buộc các cơ sở sản xuất phải nâng cấp toàn diện từ quy trình kỹ thuật đến quản trị sản phẩm. Đây là một quá trình chuyển đổi mang tính cấu trúc, không chỉ thay đổi sản phẩm đầu ra mà còn thay đổi cả cách tổ chức sản xuất ở cấp cộng đồng.
Hiện nay, một số sản phẩm tiêu biểu của Trà Leng như quế thanh, tinh dầu quế và mật ong rừng đã được công nhận đạt chuẩn OCOP. Việc được xếp hạng OCOP không chỉ mang ý nghĩa chứng nhận chất lượng mà còn là một hình thức “tái định vị” sản phẩm trên thị trường. Sản phẩm không còn chỉ được nhìn nhận như hàng hóa thô mà trở thành sản phẩm có câu chuyện, có nguồn gốc rõ ràng và có giá trị gia tăng cao hơn.
Từ góc độ kinh tế học phát triển, việc nâng cấp sản phẩm theo chuẩn OCOP giúp chuyển dịch giá trị từ “sản lượng” sang “chất lượng và thương hiệu”. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các vùng miền núi như Trà Leng, nơi mà lợi thế cạnh tranh không nằm ở quy mô sản xuất lớn mà nằm ở tính đặc hữu của tài nguyên và tri thức bản địa. Khi giá trị sản phẩm tăng lên, thu nhập của người dân cũng được cải thiện theo hướng ổn định và bền vững hơn, giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên thô.
Từ sản phẩm OCOP đến cơ hội mở rộng thị trường
Một trong những tác động quan trọng nhất của OCOP là mở rộng không gian thị trường cho sản phẩm địa phương. Nếu trước đây sản phẩm của Trà Leng chủ yếu được tiêu thụ trong phạm vi huyện hoặc thông qua thương lái trung gian, thì hiện nay OCOP đã tạo ra một “cửa ngõ” để sản phẩm tiếp cận các thị trường rộng lớn hơn ở cấp tỉnh, khu vực và thậm chí là quốc gia.
Thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại, hội chợ nông sản, chương trình kết nối cung cầu và các sự kiện quảng bá do thành phố Đà Nẵng và các đơn vị liên quan tổ chức, sản phẩm OCOP của Trà Leng có cơ hội tiếp cận trực tiếp với doanh nghiệp phân phối, hệ thống siêu thị và người tiêu dùng đô thị. Đây là một bước chuyển quan trọng từ mô hình bán hàng truyền thống sang mô hình thị trường mở, nơi sản phẩm phải cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hiện đại.
Bên cạnh đó, sự phát triển của thương mại điện tử cũng đang tạo ra một kênh phân phối mới đầy tiềm năng. Việc đưa sản phẩm OCOP lên các nền tảng số không chỉ giúp giảm chi phí trung gian mà còn giúp rút ngắn khoảng cách địa lý giữa vùng sản xuất và thị trường tiêu thụ. Đối với Trà Leng, điều này đặc biệt có ý nghĩa khi địa hình miền núi vốn là một rào cản lớn trong logistics và phân phối hàng hóa.
Đối với nhóm sản phẩm từ quế, OCOP còn mở ra khả năng phát triển theo chiều sâu chuỗi giá trị. Thay vì chỉ bán quế thô, địa phương có thể phát triển các sản phẩm chế biến sâu như tinh dầu, bột quế, sản phẩm chăm sóc sức khỏe, dược liệu và quà tặng du lịch. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế tiêu dùng hiện đại, đồng thời giúp tối ưu hóa giá trị của tài nguyên rừng theo hướng bền vững hơn.
OCOP tạo nền tảng cho phát triển kinh tế gắn với bản sắc địa phương
Một trong những giá trị cốt lõi của OCOP là khả năng kết nối giữa phát triển kinh tế và bảo tồn bản sắc văn hóa. Mỗi sản phẩm OCOP không chỉ là một hàng hóa kinh tế mà còn là một “đại diện văn hóa” của địa phương, phản ánh điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và tri thức cộng đồng.
Đối với Trà Leng, điều này thể hiện rất rõ qua các sản phẩm từ rừng quế, mật ong và dược liệu. Mỗi sản phẩm đều gắn với một hệ sinh thái tự nhiên đặc thù và một hệ tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi những yếu tố này được tích hợp vào sản phẩm OCOP, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở công dụng sử dụng mà còn nằm ở giá trị văn hóa và câu chuyện nguồn gốc.
Trong bối cảnh du lịch cộng đồng đang có xu hướng phát triển, sản phẩm OCOP còn đóng vai trò như một cầu nối giữa du khách và địa phương. Những sản phẩm mang về sau chuyến đi không chỉ là hàng hóa tiêu dùng mà còn là “ký ức vật chất” về vùng đất đã trải nghiệm. Điều này góp phần gia tăng giá trị lan tỏa của sản phẩm và đồng thời thúc đẩy phát triển du lịch gắn với nông nghiệp và văn hóa bản địa.
Trong tương lai, khi hệ sinh thái OCOP tại Trà Leng tiếp tục được mở rộng và nâng cấp, địa phương sẽ có điều kiện hình thành một mô hình phát triển tích hợp giữa nông nghiệp - lâm nghiệp - du lịch - dịch vụ. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển bền vững, trong đó tăng trưởng kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc văn hóa.
OCOP vì vậy không chỉ là một chương trình phát triển sản phẩm, mà còn là một chiến lược phát triển vùng dựa trên nội lực. Đối với Trà Leng, đây chính là cơ hội để chuyển hóa tiềm năng thành giá trị thực, đưa những sản vật của đại ngàn bước ra thị trường rộng lớn hơn, đồng thời giữ vững bản sắc riêng của một vùng đất giàu truyền thống và giàu tiềm năng phát triển.
