Cây quế từ lâu đã gắn bó với đời sống và sinh kế của người dân Trà Leng. Qua nhiều thế hệ, những cánh rừng quế trên sườn núi trở thành nguồn thu nhập quan trọng, đồng thời lưu giữ tri thức canh tác và kinh nghiệm sản xuất của đồng bào địa phương. Trong bối cảnh phát triển nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, việc tận dụng nguyên liệu sau thu hoạch để chế biến tinh dầu đang mở ra hướng đi đáng quan tâm cho ngành quế.
Từ lớp vỏ quế thơm nồng đến lá, cành và những phụ phẩm có thể tận dụng, mỗi bộ phận của cây đều có tiềm năng tạo ra giá trị kinh tế. Nếu được đầu tư công nghệ phù hợp, tổ chức sản xuất bài bản và kết nối thị trường hiệu quả, Quế Trà Leng có thêm cơ hội phát triển từ nguồn nguyên liệu truyền thống thành những sản phẩm có giá trị cao hơn.
Quế Trà Leng - lợi thế từ vùng nguyên liệu bản địa
Quế là một trong những sản vật có lịch sử gắn bó lâu đời với cộng đồng các dân tộc ở vùng núi Trà My. Theo thông tin của Cục Sở hữu trí tuệ, ngày 13/10/2011, sản phẩm quế vỏ Trà My được cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00029. Khu vực địa lý được bảo hộ khi đó có các xã Trà Leng, Trà Dơn thuộc huyện Nam Trà My và các xã Trà Giáp, Trà Giác thuộc huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam trước đây.
Hồ sơ chỉ dẫn địa lý ghi nhận quế Trà My có hương vị cay, nồng đặc trưng và hàm lượng tinh dầu đáng chú ý. Cụ thể, hàm lượng tinh dầu được ghi nhận ở mức 8,93 - 10,91% theo thể tích/khối lượng đối với vỏ thân và 8,30–10,26% đối với vỏ cành; hàm lượng aldehyde cinnamic trong tinh dầu cũng ở mức cao theo các chỉ tiêu được công bố trong hồ sơ. Đây là số liệu kỹ thuật của sản phẩm quế Trà My thuộc khu vực được bảo hộ, không phải kết quả kiểm nghiệm riêng cho từng lô quế tại Trà Leng hiện nay.
Ở quy mô rộng hơn, thông tin của Chính phủ công bố tháng 7/2024 cho biết diện tích trồng quế của tỉnh Quảng Nam (cũ) khi đó ước đạt 5.993 ha. Đây là số liệu cấp tỉnh, phản ánh quy mô vùng nguyên liệu trong giai đoạn trước khi thay đổi địa giới hành chính, không phải diện tích riêng của xã Trà Leng.
Những dữ liệu này cho thấy quế là nguồn nguyên liệu có giá trị của khu vực. Việc nâng cao chất lượng sơ chế, đa dạng hóa sản phẩm và phát triển chế biến sâu là hướng đi cần được quan tâm để tăng giá trị cho người trồng quế.
Từ vỏ quế đến tinh dầu - gia tăng giá trị qua chế biến
Tinh dầu quế có thể được sản xuất từ các bộ phận chứa tinh dầu của cây, trong đó có vỏ quế, lá và cành. Tùy loại nguyên liệu và yêu cầu sản phẩm, cơ sở chế biến lựa chọn quy trình phù hợp, phổ biến là phương pháp chưng cất bằng hơi nước. Trong quá trình này, hơi nước kéo theo các hợp chất dễ bay hơi từ nguyên liệu; hỗn hợp sau đó được làm nguội để thu dịch ngưng và tách tinh dầu.
Để tạo ra sản phẩm đạt chất lượng, nguyên liệu cần được lựa chọn, phân loại và xử lý phù hợp trước khi đưa vào chưng cất. Các yếu tố như độ ẩm, kích thước nguyên liệu, thời gian chưng cất, thiết bị và điều kiện bảo quản đều có thể ảnh hưởng đến hiệu suất thu hồi cũng như đặc tính của tinh dầu. Vì vậy, muốn phát triển sản phẩm ổn định, cơ sở sản xuất cần có quy trình kỹ thuật rõ ràng và kiểm nghiệm chất lượng theo tiêu chuẩn áp dụng.
Phát triển tinh dầu gắn với chuỗi giá trị Quế Trà Leng
Để tinh dầu thực sự trở thành sản phẩm có giá trị thương mại, quá trình phát triển cần vượt ra ngoài khâu chưng cất. Từ vùng trồng đến cơ sở chế biến, kiểm soát chất lượng, đóng gói, xây dựng nhãn hiệu và phân phối cần được kết nối thành một chuỗi tương đối hoàn chỉnh.
Trước hết, địa phương có thể khảo sát lượng vỏ, lá và cành quế có khả năng cung ứng theo mùa; đồng thời đánh giá nhu cầu đầu tư thiết bị chưng cất quy mô phù hợp. Việc tổ chức liên kết giữa hộ trồng quế, tổ hợp tác, hợp tác xã và đơn vị chế biến sẽ giúp chủ động nguyên liệu, hạn chế tình trạng sản xuất nhỏ lẻ và tạo điều kiện kiểm soát chất lượng đồng đều hơn.
Song song với đó, cần chú trọng kiểm nghiệm thành phần, độ an toàn, điều kiện bảo quản và thông tin truy xuất nguồn gốc. Tinh dầu quế có thể được phát triển làm nguyên liệu cho các ngành phù hợp như hương liệu, mỹ phẩm hoặc sản phẩm chăm sóc cá nhân, nhưng mỗi mục đích sử dụng đều cần đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và quy định liên quan. Không nên quảng bá công dụng điều trị bệnh khi chưa có đủ bằng chứng và căn cứ pháp lý.
Khi sản phẩm đáp ứng yêu cầu chất lượng, việc đầu tư bao bì, nhận diện thương hiệu và câu chuyện nguồn gốc sẽ góp phần nâng cao khả năng tiếp cận thị trường. Tinh dầu mang tên Quế Trà Leng cần gắn với nguồn nguyên liệu được xác định rõ ràng, quy trình sản xuất minh bạch và cơ chế kiểm soát chất lượng phù hợp để bảo vệ uy tín sản phẩm bản địa.
Nâng tầm sản phẩm quế, mở thêm cơ hội cho kinh tế địa phương
Chế biến tinh dầu từ quế là một hướng đi có tiềm năng, song hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào việc tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện của Trà Leng. Những vấn đề cần tính toán gồm quy mô vùng nguyên liệu, công nghệ chưng cất, nguồn vốn, nhân lực vận hành, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường tiêu thụ. Thử nghiệm ở quy mô nhỏ, đánh giá hiệu quả trước khi mở rộng sẽ giúp hạn chế rủi ro đầu tư.
Nếu được triển khai hiệu quả, chuỗi sản phẩm từ quế có thể tạo thêm việc làm ở các khâu thu gom nguyên liệu, sơ chế, chế biến và đóng gói; đồng thời mở rộng cơ hội để người dân tham gia sâu hơn vào quá trình tạo ra giá trị. Đây cũng là cơ sở để kết nối sản phẩm quế với chương trình OCOP và các hoạt động quảng bá nông sản, du lịch cộng đồng của địa phương khi đáp ứng đầy đủ điều kiện.
Từ vỏ quế đến tinh dầu là hành trình chuyển đổi cách khai thác giá trị của một sản vật quen thuộc. Với Trà Leng, hướng đi này cần được xây dựng trên nền tảng chất lượng nguyên liệu, công nghệ phù hợp và sự liên kết giữa người trồng với đơn vị chế biến, tiêu thụ. Khi mỗi công đoạn được đầu tư đúng mức, Quế Trà Leng sẽ có thêm cơ hội khẳng định giá trị trên thị trường, góp phần nâng cao sinh kế và phát triển kinh tế bản địa theo hướng bền vững.
