Nhắc đến ẩm thực vùng cao Trà Leng nói riêng vùng đồng bào miền núi nói chung, nhiều người sẽ nhớ ngay đến cơm lam – món ăn dân dã được nấu trong những ống nứa non bên bếp lửa. Không chỉ là một đặc sản quen thuộc trong các lễ hội và hoạt động du lịch cộng đồng, cơm lam còn gắn liền với lịch sử sinh tồn của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây.
Ít ai biết rằng, nguồn gốc của cơm lam bắt đầu từ chính những năm tháng người dân sống giữa núi rừng, khi điều kiện sinh hoạt còn vô cùng thiếu thốn.
Cơm lam xuất hiện từ cuộc sống du canh du cư của đồng bào vùng cao
Theo lời kể của các già làng ở Trà Leng, trước đây đồng bào chủ yếu sinh sống trên những ngọn núi cao, cuộc sống gắn liền với hình thức canh tác nương rẫy và phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên. Những cánh rừng rộng lớn không chỉ cung cấp nguồn thức ăn, nước uống mà còn là nơi che chở, nuôi dưỡng bao thế hệ người dân vùng cao.
Sau mỗi mùa vụ, đất đai dần mất đi độ màu mỡ nên người dân phải tìm đến những khu vực mới để tiếp tục sản xuất. Vì vậy, nơi ở thường xuyên thay đổi theo từng mùa canh tác. Hôm nay ở sườn núi này, vài tháng sau lại chuyển sang một vùng đất khác. Việc di chuyển liên tục đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của đồng bào, đặc biệt vào những giai đoạn mà phương thức sản xuất còn mang tính tự cung tự cấp.
Cuộc sống du canh du cư khiến việc dựng nhà cửa chỉ mang tính tạm thời. Những căn nhà được làm đơn sơ bằng gỗ, tre nứa để thuận tiện cho việc tháo dỡ hoặc bỏ lại khi chuyển đến nơi ở mới. Các vật dụng sinh hoạt như xoong, nồi, bát đĩa cũng rất hạn chế bởi việc mang theo quá nhiều đồ dùng khi băng qua những cánh rừng, con suối hay các sườn núi dốc là điều không hề dễ dàng.
Trong hoàn cảnh đó, đồng bào đã tìm cách tận dụng những vật liệu sẵn có trong tự nhiên để phục vụ cuộc sống hằng ngày. Từ việc làm nhà, đan lát dụng cụ lao động cho đến chế biến thức ăn, mọi thứ đều dựa vào sự khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ. Chính từ điều kiện sống đặc biệt ấy mà nhiều cách chế biến thực phẩm độc đáo đã ra đời, trong đó có món cơm lam – một sáng tạo giản dị nhưng chứa đựng sự thích nghi tuyệt vời của con người với núi rừng Trà Leng.
Vì sao cơm lam Trà Leng có hương vị đặc biệt?
Điểm khác biệt của cơm lam không nằm ở nguyên liệu cầu kỳ mà nằm ở cách chế biến và những kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong quá trình nướng, ống nứa non đóng vai trò như một chiếc nồi tự nhiên. Hạt gạo được làm chín từ từ nhờ sức nóng của than hồng và lửa bếp, giúp giữ được độ dẻo, vị ngọt tự nhiên cũng như hương thơm đặc trưng. Khi lớp vỏ bên ngoài cháy sém, phần tinh dầu từ nứa non thấm dần vào từng hạt cơm, tạo nên mùi thơm rất riêng mà những cách nấu thông thường khó có thể mang lại.
Để có được một ống cơm lam ngon, người nấu phải lựa chọn loại nứa vừa độ tuổi, không quá già cũng không quá non. Lượng nước cho vào ống cũng cần được cân đối để cơm chín đều, không bị khô hoặc nhão. Chính sự tỉ mỉ trong từng công đoạn đã góp phần tạo nên hương vị đặc sắc của món ăn dân dã này.
Ngày nay, cơm lam thường được ăn kèm với gà nướng, thịt nướng, muối mè hoặc các món ăn truyền thống của đồng bào Ca Dong, Xơ Đăng và Mơ Nông. Vị dẻo thơm của cơm hòa quyện cùng vị đậm đà của các món nướng tạo nên một sự kết hợp hài hòa, mang đậm bản sắc ẩm thực vùng cao Trà Leng.
Không chỉ xuất hiện trong bữa ăn hằng ngày, cơm lam còn là món ăn quen thuộc trong các dịp lễ hội, ngày hội văn hóa và những buổi gặp gỡ cộng đồng. Đối với nhiều người dân địa phương, mỗi ống cơm lam chứa đựng hương vị của núi rừng và lưu giữ những ký ức về cuộc sống gắn bó với nương rẫy, với những chuyến đi rừng những đêm quây quần bên bếp lửa.
