Ở Trà Leng, nghề dệt không diễn ra trong xưởng. Nó diễn ra ở hiên nhà, dưới sàn, vào những buổi chiều khi việc nương rẫy đã xong. Người phụ nữ ngồi duỗi chân, một đầu khung dệt buộc vào cột nhà, đầu kia vòng qua lưng mình. Cả tấm vải được căng lên bằng chính sức nặng của cơ thể người dệt — và có lẽ không có hình ảnh nào nói đúng hơn về mối quan hệ giữa người và nghề ở đây.
Khung dệt buộc vào lưng
Khung dệt truyền thống của đồng bào vùng cao rất đơn sơ: vài thanh gỗ, một sợi dây, không có bàn đạp, không có bánh răng. Toàn bộ độ căng của sợi phụ thuộc vào tư thế và lực ghì lưng của người dệt. Nghiêng người tới trước một chút, sợi chùng; ngả ra sau, sợi căng. Chính vì thế mà độ đều của một tấm vải phản ánh rất trung thực tay nghề và sự bền bỉ của người làm ra nó.
Cũng vì thế mà nghề này không thể vội. Một tấm vải khổ nhỏ có thể mất vài tuần. Một tấm lớn, nhiều hoa văn, có khi kéo dài hàng tháng, làm rải rác giữa những ngày lên rẫy. Người dệt không tính công theo giờ, và có lẽ đó là lý do khi bạn cầm một tấm thổ cẩm thật trên tay, cảm giác rất khác so với hàng dệt máy.
Màu lấy từ rừng
Trước khi có sợi và phẩm màu công nghiệp, mọi màu sắc trên tấm thổ cẩm đều đến từ cây cỏ quanh bản. Vỏ cây, lá, củ, quả rừng được giã, nấu, ngâm để cho ra các sắc chàm, nâu đất, đỏ nâu, vàng nghệ. Sợi bông được xe bằng tay rồi nhuộm nhiều lần cho tới khi màu ăn sâu vào thớ sợi.
Màu tự nhiên không rực rỡ như phẩm hóa học, nhưng có chiều sâu và xỉn xuống rất đẹp theo thời gian. Ngày nay, phần lớn sợi được mua sẵn cho tiện và bền màu, song nhiều nghệ nhân lớn tuổi vẫn giữ cách nhuộm cũ cho những tấm dùng trong nghi lễ — thứ không thể thay thế bằng hàng chợ.
Hoa văn kể chuyện gì
Hoa văn trên thổ cẩm không phải trang trí ngẫu nhiên. Chúng là một hệ thống hình học lặp lại, phần lớn bắt nguồn từ những gì người dệt nhìn thấy mỗi ngày: dáng núi, đường suối, hạt lúa, mắt cây, dấu chân thú, hình người nắm tay nhau trong điệu múa. Mỗi vùng, mỗi dòng họ lại có những mô típ quen thuộc riêng, và người trong bản nhìn tấm vải là đoán được nó đến từ đâu.
Điều thú vị là các hoa văn này không được ghi lại trên giấy. Chúng nằm trong trí nhớ và trong tay người dệt, truyền từ mẹ sang con qua hàng chục năm ngồi cạnh nhau bên khung cửi. Mỗi lần một nghệ nhân lớn tuổi qua đời mà chưa kịp truyền lại, một vài mô típ có thể biến mất cùng bà.
Tấm vải trong đời một con người
Thổ cẩm ở vùng cao không chỉ là quần áo. Nó xuất hiện ở những mốc quan trọng nhất của một đời người: tấm địu cho đứa trẻ sơ sinh, bộ váy áo cho cô gái ngày cưới, tấm vải làm quà kết nghĩa giữa hai gia đình, và tấm đắp trong tang lễ. Tặng nhau một tấm thổ cẩm tự dệt là cách bày tỏ sự trân trọng ở mức cao — bởi món quà ấy được đo bằng thời gian của người tặng.
Giữ nghề trong hôm nay
Nghề dệt ở Trà Leng đang đứng trước bài toán quen thuộc của mọi nghề thủ công: người trẻ đi làm xa, thời gian ngồi khung cửi không cạnh tranh nổi với thu nhập từ công việc khác, còn thị trường thì đầy hàng dệt máy giá rẻ mang danh thổ cẩm.
Hướng đi khả dĩ không phải là bắt nghề đứng yên, mà là để nó chuyển động: đưa hoa văn truyền thống lên các sản phẩm mà người mua hôm nay thực sự dùng — khăn, túi, ví, vỏ gối, đồ trang trí — đồng thời gắn nghề dệt với du lịch cộng đồng, để khách đến bản không chỉ mua tấm vải mà còn ngồi xem, thử tay và hiểu vì sao nó đắt.
Với người mua, cách ủng hộ thiết thực nhất rất đơn giản: mua trực tiếp từ người dệt hoặc từ các tổ hợp tác trong xã, chấp nhận rằng hàng thủ công thì đắt hơn và không tấm nào giống tấm nào. Sự không hoàn hảo ấy chính là dấu vết của bàn tay — thứ mà máy móc không làm giả được.
